Safranbolu Yemeni Atölyesi
Safranbolu · Yaşayan kültürel miras

Bir yemeninin
hikâyesi

El dikişiyle çevrelenmiş bir taban, kalıba çekilerek biçim verilmiş bir deri… Safranbolu yemenisinin ayrıntıları, ustanın tezgâhında verdiği kararları taşıyor. Bu sergide Eski Çarşı’da başlayan araştırmamızı izleyebilir, o ayrıntılara yakından bakabilirsin.

Kaybolmaya Yüz Tutan Değer · Yemenicilik (Safranbolu Örneği)

Tezgâh üzerinde kenarları açık renk iplikle dikilmiş bir çift koyu renk Safranbolu yemenisi
Sergi nesnesi 01Bitmiş yemeni · Proje raporu, Fotoğraf 6

Bir yemeniyi beş durakta anlat

Sınıfta, proje sunumunda veya kısa bir sergi turunda. Her ekranda bir görsel, bir ana fikir ve isteğe bağlı konuşma notu var.

Safranbolu Dijital Yemeni Atölyesi

Sergi sunumu

Bir çift koyu renk yemeni ve burunlarını çevreleyen açık renk dikiş
Proje raporu · Fotoğraf 6

Bir çift yemeni

Bir ayakkabıdan fazlası

Sayası ayağı sarar, astarı iç yüzeyi oluşturur, kösele ise tabandadır. Kenardaki açık renk dikiş, bu parçaları bir araya getiren el işçiliğini gösterir.

Yemeninin parçalarını aç
Konuşma notunu aç

Sunuma fotoğraftaki açık renk dikişi göstererek başlayın. İzleyicilere dikişin neden tam kenarda olduğunu sorun.

Durak 1 / 5 · Bir çift yemeni

Klavyede sağ ve sol okla ilerle, Esc ile çık.

Rehberli keşif · Üç ipucu

Yemeninin izinde

Bir çift yemeniye bakınca çarşıyı, bir Meclis görüşmesini ve bir ustanın el hareketini nasıl görürüz? Üç ipucunu sırayla incele, her birinin bize ne söyleyebildiğini keşfet.

Arastadaki yan yana dükkânları anlatan temsili çizim

İpucu · Mekân

Yan yana dükkânlar bize ne söyler?

Arasta kaydında, camiye bitişik bir dizi ahşap dükkân tarif ediliyor. Bu tarif bize çarşının nasıl düzenlendiğini gösterir. Her bir tezgâhın ne ürettiğini öğrenmek içinse başka kayıtlara bakmamız gerekir.

Zabıt Ceridesi24 Aralık
1925
30. birleşim · Cilt 20
Tutanağın künyesi üzerinden hazırlanan temsili kart

İpucu · Dönem belgesi

Bir deri fabrikası neden tutanakta?

24 Aralık 1925 tarihli Meclis tutanağında Safranbolulu deri işleyicilerinin kurduğu fabrikanın durumu ele alınıyor. Tutanak, fabrikanın görüşüldüğünü belgelememize yarar. Sonrasında ne olduğunu anlamak için başka kayıtlara da ihtiyacımız var.

Yemeninin kenarı üzerinde sürdürülen el dikişi işlemi
Atölyedeki dikim aşaması · Proje raporu

İpucu · Atölye kaydı

Fotoğrafta görünen, elde öğrenilen

Bir fotoğraf, dikişin yemeninin hangi kısmında ilerlediğini ve ustanın elini nereye koyduğunu gösterebilir. İpliğin ne kadar sıkı çekileceğini öğrenmek ise aynı hareketi ustanın yanında deneyip düzeltmeyi gerektirir.

01 · Projemizin hikâyesi

Bu zanaat neden unutulmasın?

Yaşadığımız yerin geçmişini daha yakından tanımak için iki arkadaş Safranbolu Eski Çarşı’da dolaşıyorduk. Esnafla konuşurken yemenici Erhan Başkaya’yla tanıştık. O sohbetten sonra merakımız bir ayakkabının nasıl dikildiğinin ötesine geçti. Bir çırak bu işi ustasının yanında yıllar içinde öğreniyorsa, bir sonraki kuşak kimin tezgâhının başına geçecek?

Bu sorunun peşinde çarşının geçmişini yazılı kaynaklardan, mesleğin gündelik tarafını ise atölyede araştırdık. Erhan Usta’yı dinledik, derinin kesimden dikime nasıl değiştiğini izledik ve üretim sürecine katıldık. Okullara gittiğimizde de söze yalnızca tarihle başlamadık. Öğrencilere saya derisi ve kösele örnekleri gösterdik. Üst kısım ile tabanın neden aynı özellikte deriden yapılmadığını, malzemeleri yan yana görünce konuşmak daha kolaydı.

Proje ekibi · Ayşegül Balım Yabacı ve Zeynep Reyyan Sarıtaş

Proje günlüğü

Sorudan sınıfa

Proje raporu · s. 4–5, 15–16
  1. Önce araştırdık

    Yemeniye ilişkin yayınlarda üretimi, kullanılan malzemeleri ve usta-çırak ilişkisini inceledik. Karşımıza çıkan sorularla atölyeye gittik.

  2. 13 Ağustos 2025Tezgâhın başına geçtik

    Erhan Başkaya’yı dinledik, araçları ve yapım adımlarını kaydettik. Gözlemle yetinmeyip üretim sürecine de katıldık.

  3. 2025–2026 eğitim yılıAtölyeyi sınıfa taşıdık

    Önce yemeninin geçmişini ve yapımını görsellerle anlattık. Ardından deri örnekleri, broşürler ve bir dijital oyunla öğrencilere konuyu farklı biçimlerde keşfetme fırsatı verdik.

388 öğrenciİki bilim ve sanat merkezinde etkinliklere katıldı

Yemeniciliği sınıfa taşıdık

Çalışmaya Karabük BİLSEM’den 324, Safranbolu BİLSEM’den 64 öğrenci katıldı. Karşımızdaki soru, öğrencilerin etkinlikten sonra yemenicilik hakkında kendilerini ne kadar bilgili ve farkında hissettikleriydi. Aşağıdaki sonuç o okul çalışmasına ait.

Okul etkinliğinde ne gözlemledik?

Etkinlikten önce ve sonra aynı soru soruldu. “Yemenicilik hakkındaki bilgi düzeyinizi nasıl değerlendirirsiniz?” Ölçek 1 (en az) ile 4 (en fazla) arasındaydı. Rapordaki iki grafik de 388 yanıt gösteriyor.

Rapordaki grafiklerde görünen yanıt dağılımı
PuanÖnceSonra
1%81,7%0
2%18,3%0
3%0%20,1
4%0%79,9

Ortalama notu. Grafikteki oranlar puanlarla ağırlıklandırıldığında ortalamalar yaklaşık 1,18/4 ve 3,80/4 oluyor. İkisi arasındaki fark yaklaşık 2,62 puan. Rapor metninde ön ölçüm 1,1/4, son ölçüm 3,8/4 ve fark +2,7 puan olarak verilmiş. Ön ölçümdeki bu fark ham yanıtlar olmadan açıklanamıyor. Burada grafiği ve metindeki değerleri ayrı gösteriyoruz.

Bu sonuç ne söylüyor? Katılan öğrenciler etkinlikten sonra kendi bilgi düzeylerini daha yüksek değerlendirdi. Bu bir beceri testi değil. Kontrol grubu veya daha sonraki bir kalıcılık ölçümü yok. Bu site de söz konusu ölçümün parçası değildi.

K5 · Proje raporu, s. 15–16, Grafik 1–2
02 · Safranbolu’nun tarihi

Bir çarşının, bir zanaatın tarihi

Yemeniciliği anlamak için ayakkabıdan önce şehre bakıyoruz. Kervanların uğradığı bir ticaret merkezinde deri nasıl dolaşıyordu? Arastada kim ne iş yapıyordu? Savaş, sanayi ve turizm bu düzeni nasıl değiştirdi?

Etkileşimli sergi · 01

Tarihi sekiz simgeyle oku

Bir simge seç. O dönemden bir nesne veya belge, yemeniciliğin şehirle kurduğu bağı anlatıyor.

Temsili simge

13–17. yy. · Ticaret yolu

Kervan durağından çarşıya

Tüccarın uğradığı şehir, farklı malların ve ustalıkların karşılaştığı bir yerdi. Çukur’daki çarşı ile çevresindeki atölyeler, alışverişin ve üretimin aynı merkezde toplandığını gösteriyor.

Durak 1 / 8 · Kervan

Etkileşimli sergi · 02

Arastada bir yolculuk

Ham deriden tezgâha, meslek hayatından müzeye geç. Çizimdeki numaralar durakları açıyor.

Temsili, ölçeksiz ilişki şeması. Gerçek sokak planı değildir ve farklı dönemlere ait durakları bir araya getirir.

Durak 01 / 05 · Tabakhane

Köseleden önce ham deri var

Debbağların işi ham deriyi işlemekti. Yemenici, tabanda kullanılacak köseleyi hazır bir malzeme olarak alırdı. Derinin nereden geldiğini izleyince zanaatın tek bir dükkâna sığmadığı anlaşılıyor.

Durak 1 / 5 · Tabakhane

Arşiv vitrini · 03

Üç kaydı kendin aç

Çizimler temsili. Aşağıdaki bağlantılar sergide kullanılan belge ve kurum sayfalarını açıyor.

Dönem belgesi · 24 Aralık 1925

Mecliste Safranbolu dericiliği

Tutanaktaki Safranbolu debbağ şirketi görüşmesine bak.

TBMM tutanağını aç ↗

Yer kaydı · Kültür Portalı

Yemeniciler Arastası

Çarşının ahşap dükkânları ve camiyle ilişkisi hakkında kurum kaydını oku.

Arasta kaydını aç ↗

Dünya Mirası · 1994

Safranbolu’nun listeye alınışı

UNESCO belge dizininde 1994 kararına ve kentle ilgili dosyalara ulaş.

UNESCO belgelerini aç ↗
01 · 13. yüzyıldan 20. yüzyıl başına

Kervanların uğradığı şehir

UNESCO’ya göre Safranbolu, 13. yüzyıldan demiryolunun yaygınlaştığı 20. yüzyıl başına kadar doğu-batı ticaretinde önemli bir kervan durağıydı. Tarihî yerleşim Çukur, Kıranköy ve Bağlar olmak üzere üç bölümde okunabiliyor. Çukur’da çarşı merkezde, zanaatkârların konut ve atölyeleri ise çevresindeydi.

Şehir ticaretle büyürken 17. yüzyılda mimari açıdan da öne çıktı. Yemeniciler Arastası’nın çarşı içindeki yeri, alışverişle üretimin neden birbirinden ayrı düşünülemeyeceğini gösteriyor.

K6 · UNESCO Dünya Miras Merkezi
Şehrin adları ve coğrafyası

Safranbolu, Batı Karadeniz’de Karabük’e bağlı bir ilçe. Rapor, Karadeniz ve İç Anadolu iklimleri arasındaki geçişi ve çevredeki doğal orman örtüsünü de anıyor. Tarihsel çalışmalar şehir için Zalifre, Taraklıborlu ve Zağfiranbolu gibi farklı dönemlerde kullanılmış adları kaydediyor.

Belediyenin 2025–2029 stratejik planında ilçe toplamı 70.043 olarak verilen nüfus, 2024 başında yayımlanan ADNKS verisine ait. Burada güncel nüfus olarak kullanılmıyor.

K11 · Yer adları ve belediye planı
02 · 17. yüzyıl

48 dükkânlı lonca çarşısı

Köprülü Mehmet Paşa Camii’ne bitişik Yemeniciler Arastası, yan yana dizilen 48 ahşap dükkândan oluşuyordu. Kültür Envanteri arastayı camiyle birlikte 1661’e tarihlendiriyor. Kültür ve Turizm Bakanlığı ise burayı, yemeni yapılan eski bir lonca çarşısı olarak tanıtıyor.

Arasta benzer işi yapan esnafın bir arada çalıştığı çarşı bölümü. Lonca ise ustaların meslek düzenini ve dayanışmasını örgütleyen yapı. Raporda lonca kahvesi, ustaların bir araya geldiği ve meslek meselelerini konuştuğu bir yer olarak da anlatılıyor.

K7 · Arasta kayıtları K5 · Rapor, s. 6–7
03 · 19. yüzyıl ve 20. yüzyıl başı

Derinin çarşıya yolculuğu

Debbağ, ham deriyi işleyen zanaatkârdı. Yemenici ise işlenmiş deriyi seçiyor, kesiyor, kalıba çekiyor ve dikiyordu. Aynı dericilik birikimi, koşum ve eyer gibi ürünler yapan saraçları ve semercileri de destekliyordu.

Recep Arslan’ın tarih çalışmasında siyah ve beyaz vaketa, kösele, manda gönü ve sahtiyan gibi deri türleri bölgeden sevk edilen mallar arasında geçiyor. Derilerin kuruması için tabakhane yapılarının üst katlarının havadar tasarlanması, üretimin mimariye kadar uzanan bir izini gösteriyor.

K8 · Tarihsel dericilik kaynakları
04 · Millî Mücadele yılları

Sivil çarşıdan orduya üretim

Gündelik kullanım için de üretilen yemeni, savaş yıllarında ordunun ayakkabı ihtiyacına katkı sağladı. Ercan Çelebi ve Kültür Portalı, Safranbolu’daki yemenicilerin bu üretimdeki rolünü aktarıyor.

Rapordaki tedarik anlatısının ayrıntıları

Raporda, Ankara Hükûmeti’nin talebi doğrultusunda üretimin bir tedarik komisyonu aracılığıyla düzenlendiği ve atölyelerin vardiyalı çalıştığı aktarılıyor. Başkomutanlık Meydan Muharebesi öncesine kadar süren tedarik, yerel üretimin savaş ekonomisindeki önemini gösteren bir örnek. Raporda, ham deri temininde yaşanan güçlüklerin ürün dayanıklılığını etkilediğine ilişkin anlatı da yer alıyor.

K3 · Millî Mücadele çalışması K5 · Rapor, s. 3 ve 6
05 · 1923–1925

Dericiler bir fabrika kuruyor

1923 için aktarılan 430 kişi, yalnızca yemenicileri değil, kunduracı ve dikicileri de kapsıyor. Arslan aynı yıl ticaret odasına kayıtlı dört deri işletmesinden ve oda kaydı bulunmayan on iki işletmeden söz ediyor.

Safranbolulu debbağlar yerel deri üretimini bir araya getirmek için bir fabrika yaptırdı. Fabrikanın durumu 24 Aralık 1925’te Meclis tutanağına geçti. Proje raporunda savaş sonrası talebin düşüşü, sermaye, teknik altyapı ve yönetim sorunları işletmenin devamını güçleştiren etmenler arasında ele alınıyor.

K2 · Meclis tutanağı K8 · Arslan
06 · 1930’ların sonundan 20. yüzyıl sonuna

Sanayi büyürken çarşı değişiyor

Karabük’te demir-çelik sanayisinin kuruluşu, çevrenin çalışma ve geçim düzenini değiştirdi. Buna hazır ayakkabının yaygınlaşması, gündelik yemeni talebinin azalması ve çırak yetiştirmenin güçleşmesi de eklendi. Bakanlığın Kültür Portalı, yemeniciliğin 1950’lerin sonuna dek Safranbolu’da önemli bir zanaat olarak kaldığını belirtiyor.

Raporda 1970’lerden itibaren gelişen turizmin eski çarşıdaki zanaatlara yeniden görünürlük sağladığı anlatılıyor. Belediye meclisinin 1975’teki koruma kararı ve Anıtlar Yüksek Kurulunun 1976’daki kararı, şehrin tarihî dokusunu koruma sürecinin iki ayrı adımıydı. Bu, geçmişteki üretimin bütünüyle geri döndüğü anlamına gelmiyor. Turistik ilgi mevsime göre değişebiliyor; arastada yerel el işi ürünlerle bölge dışında üretilen ürünler aynı anda satılabiliyor.

K6 · Şehrin ekonomik dönüşümü K5 · Rapor, s. 6 ve 14–17
07 · 1989’dan itibaren

Bir dükkân müzeye dönüşüyor

Ahmet Demirezen’in Yemeniciler Arastası’ndaki 3 numaralı dükkânı 1989’da müzeye dönüştürüldü. Bu girişim, bitmiş ürünlerin yanında dükkânın ve meslek araçlarının da anlatılabilmesini sağlıyordu.

Rapor, müzenin faaliyetinin sona erdiğini ve malzemelerin farklı yerlere taşındığını aktarıyor. Müzenin güncel ziyaret durumuna ilişkin kaynaklar aynı bilgiyi vermediği için burada ziyaret saati yayımlamıyoruz. Sergi için asıl soru, bir ustanın çalışma ortamını uzun vadede kimin ve nasıl koruyacağı.

K9 · Müze tarihçesi ve farklı kayıtlar
08 · 1994 / 2003 / 2006

Şehri korumak, ustalığı yaşatmak

Safranbolu şehri 1994’te UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne girdi. Bu kayıt şehrin tarihî dokusuyla ilgili. Kültürel ve doğal alanların korunmasına ilişkin 1972 Dünya Mirası Sözleşmesi, beceri ve uygulamaların aktarımını ele alan 2003 sözleşmesinden farklıdır. Yemeniciliği ise, ayrı bir liste kaydı iddia etmeden, 2003 tarihli sözleşmedeki geleneksel el sanatları alanında ele alıyoruz. Türkiye sözleşmeye taraf olma sürecini 2006’da tamamladı.

Tezgâh, dükkân ve yemeni saklanabilir. Ama derinin ne zaman hazır olduğunu anlamak, dikişin gerginliğini ayarlamak ve bu kararları çırağa öğretmek, yaşayan bilginin parçaları. Belgeleme, tanıtım ve eğitim, o bilgiyi aktarmanın farklı yolları.

K6 · UNESCO ve sözleşme
Yemeni yalnızca Safranbolu’da mı yapılırdı?

Hayır. Raporda Gaziantep, Kilis ve Kahramanmaraş gibi başka üretim merkezleri üzerine yapılan çalışmalar da incelendi. Sağlamlık, biçim, renk, süsleme ve kullanıcıya göre modeller değişebiliyor. Bazı bölgelerde yemeni ustasına “köşker” deniyor.

Yemen-i Ekber adlı bir ustadan ve Yemen–Halep–Anadolu hattından söz eden bir köken anlatısı da var. Bunu kesin bir kuruluş tarihi değil, literatürde aktarılan bir anlatı olarak ele alıyoruz. Bu sergideki tezgâh fotoğrafları ve uygulama ayrıntıları ise Safranbolu örneğine ait.

K5 · Rapor, s. 2–4 K10 · Bölgesel karşılaştırmalar
03 · Ustadan çırağa

Erhan Usta nasıl öğrendi?

Erhan Usta yemeniciliği tek bir kişiden öğrenmedi. Kunduracı tezgâhında başladığı çıraklığını başka bir ustanın yanında ilerletti. Onun deneyimi, atölye bilgisinin bir tarif defterinden çok, ustayı izleyerek ve işi tekrar tekrar deneyerek nasıl aktarıldığını gösteriyor.

13 Ağustos 2025 · Atölye görüşmesi

Erhan Başkaya

Erhan Usta’dan önce kendi çıraklığını, sonra bugün üretimi sürdürmenin güçlüklerini dinledik. Onun anlattığı geçmişle bizim tezgâhta gördüğümüz yapım adımları, projemizin birbirini tamamlayan iki parçası oldu.

K4 · Proje görüşmesi
  1. İlk adım · Kunduracı tezgâhı

    Erhan Usta’nın anlattığına göre ilk çıraklığı 1980’de kunduracı Ahmet Özkan’ın yanında başladı.

  2. Yemeniye geçiş · Bir başka ustanın eli

    Yemeniye özgü işçiliği, çarşıda “Çavuş Amca” diye tanınan Mehmet Kurutan’dan öğrendikleriyle geliştirdi. Kunduracı tezgâhında öğrendiklerinin üzerine, başka bir ustadan yemeninin kendine özgü işçiliğini ekledi.

  3. Bugün · Aynı tezgâhta iki kuşak

    2025’teki görüşmemizde kızıyla birlikte üretim yaptığını anlattı. Bizim için en önemli soru tam burada başlıyor. Bir ustanın yanında öğrenilen bu ayrıntılara daha çok genç nasıl ulaşabilir?

Çırak ilk günlerde ne yapardı?

Raporumuza aktarılanlara göre çırak önce yeri süpürür, köseleyi ıslatır ve ustaya malzemeleri getirirdi. Ustasını izledikçe küçük saya parçalarını dikmeye, sonra taban ve sayayı tanımaya başlardı. Bir yemeniyi baştan sona yapmak, bu küçük işlerde biriken deneyimin sonucuydu.

K5 · Usta-çırak ilişkisi, s. 6–7

Gündelik kullanım azaldı

Erhan Usta, insanların günlük ayakkabı alışkanlıkları değiştikçe yemeninin eskisi kadar tercih edilmediğini anlattı. Atölyede anlattığı bu değişim yalnızca bir moda meselesi değil. Ürüne olan ilgi azaldığında, mesleği öğrenip ondan geçinmek de zorlaşabiliyor.

Üretim zaman istiyor

Bir yapım sırası ezberlenebilir. Ama derinin ne zaman yeterince yumuşadığını anlamak ya da burnu kırıştırmadan kalıba oturtmak, aynı hareketi farklı parçalar üzerinde deneyerek öğreniliyor.

Bilgi birlikte çalışarak geçiyor

Yemeniyi sergilemek, bitmiş ürünü tanımamıza yardımcı oluyor. Ustanın neden durup deriyi yeniden çektiğini görmek ise yapım bilgisini anlamamızı sağlıyor. Bu sergide fotoğraflarla ikincisine de yer açmak istedik.

04 · Nesne incelemesi

Bir yemeniye yakından bak

Bu sergide “yemeni” başörtüsü değil, elde yapılan geleneksel deri ayakkabı anlamında. Bir parçasını seç ve ustanın o parça için neye dikkat ettiğini keşfet.

Yemeninin üç parçasıYukarıdan aşağıya saya, astar ve kösele taban. Parçalar gerçekte birleşiktir, burada ayrı çizilmiştir.01 · Saya02 · Astar03 · Kösele taban
Temsili katman çizimi · Ölçeksiz

Ayağı saran dış parça

Saya, yemeninin görünen üst kısmıdır. Rapordaki örnekte kullanılan büyükbaş derisi ahşap kalıba gerdirilirken usta derinin kırışmadan ve iki yanda dengeli oturmasına dikkat eder.

Fotoğrafta ara. Bitmiş yemenide burundan yanlara uzanan koyu deri saya parçasıdır.

Ayağa bakan iç yüzey

Astar, dışarıdan daha az görünen ama ayağa temas eden katmandır. Proje raporundaki örnekte ince ve esnek keçi derisi kullanılır.

Fotoğrafta ara. Bitmiş yemeninin ağız kısmındaki açık renk iç yüzeye bak.

Yere basan katman

Kösele, tabanı oluşturan sert deridir. Raporda örneklenen manda köselesi, kesim ve kalıplamadan önce nemlendirilir ve tezgâhta dövülerek hazırlanır.

Fotoğrafta ara. Yemeninin çevresindeki açık renk dikiş, sayayla tabanın birleştiği hattı izler.

K5 · Malzeme ve hazırlık, s. 9–10

Üç parça nasıl bir araya geliyor? ↓

05 · Dijital yapım atölyesi

Deriden yemeniye

Deri seçiminden son dikişe kadar beş durağı aç. Fotoğraflar, proje raporundaki atölye kayıtlarından. En sonda saya ile tabanı birleştirme sırasını sen kur.

Atölye fotoğraflarını yakından incele
01 / 05Malzemeyi parçasına göre seç

Malzeme · Doğal deri

Saya üst kısmı, astar iç yüzeyi, kösele tabanı oluşturur. Proje raporunda örneklenen yapımda saya için büyükbaş derisi, astar için keçi derisi ve taban için manda köselesi kullanılır.

Her parçanın işi farklı. Taban yere dayanır, saya biçimi taşır, astar ayağa temas eder. Bu yüzden üçünde de aynı özellik aranmaz.

02 / 05Endazeyle ölçüyü aktar
Tezgâhta yemeni parçasının biçimini gösteren çizgili şablon
Ölçü ve çizim · Rapor, Fotoğraf 1

Ustanın aracı · Endaze

Endaze, kesilecek deri parçasının biçimini belirleyen ölçü şablonu. Usta onu derinin üzerine koyup sınırı çizer. Çizgi, kalıba taşınacak derinin nerede başlayıp nerede biteceğini gösterir. Kesimden önce yapılan bu kontrol önemlidir çünkü fazla kesilen parçaya sonradan deri eklemek aynı sonucu vermez.

Gözün burada olsun. Kesilecek parçanın sınırı çizimde nasıl belli oluyor?

03 / 05Sayayı ahşap kalıba gerdir
Ustanın atölyede deri sayayı kalıbın üzerinde bir el aletiyle gerdirmesiUstanın yemeni kalıbına gerilmiş kırmızı deriye çivi çakması
Sayanın gerdirilmesi ve çivileme · Rapor, Fotoğraf 3–4

Ustanın aracı · Danalya

Ahşap kalıp, düz deriye ayağın hacmini verir. Usta sayayı danalyayla kavrar ve kenarlarından küçük hareketlerle çeker. Bir tarafı düzeltirken diğer tarafın kaymaması için geçici çiviler kullanılır. İki fotoğrafta aynı işin farklı anlarını görüyorsun.

İnce işçilik. Deri kalıbın çevresine eşit oturmadığında son biçimi de değişebilir.

04 / 05Saya ile köseleyi birleştir
Ustanın koyu renk yemeninin kenarında açık renk iplikle el dikişi yapması
Elle dikim · Rapor, Fotoğraf 5

Ustanın aracı · Tığ

Usta, hazırlanan köseleyi sayanın altına oturtur. Tığ ipliğin izleyeceği deliklerin hazırlanmasına yardım eder. Bu deliklerin aralığı, bitmiş yemenide gördüğümüz çizginin düzenini de belirler.

Raporumuzda iki yöntem ayrı anlatılıyor. Geleneksel oltan dikişinde saya ile taban elde dikilerek birleştirilir. İncelediğimiz diğer yöntemde parçalar önce yapıştırılır, ardından kenardan kıyı dikişi çekilir. Birleştirme biçimi değişse de kenar dikişinde el işçiliği sürer.

05 / 05Kenarları düzelt ve son biçimi ver
Kenar dikişi görünen, tamamlanmış bir çift yemeni
Bitmiş yemeni · Rapor, Fotoğraf 6

Ustanın aracı · Raspa

Köselenin sınırında kalan fazlalıklar alınır. Raspa, kenar ve yüzeydeki pürüzleri düzeltmeye yardım eder. Usta son kontrolünde yalnızca ayakkabının genel biçimine bakmaz. İki parçanın birleştiği hattı da izler. Fotoğraftaki açık renk dikiş, daha önce gördüğün deliklerin ve ipliğin bitmiş üründe bıraktığı iz.

İzi bul. Bitmiş yemeniye bakınca el dikişini hangi çizgide görüyorsun?

K5 · Saha çalışması ve atölye fotoğrafları, s. 7–14

Bir ustanın gözüyle

Usta nerede karar veriyor?

Aynı adımları bilmekle onları ustanın eliyle yapmak arasında fark var. Bu üç ayrıntı o farkı gösteriyor.

Çizgiyi değiştirmek zor

Endaze yanlış yerleştirilirse kesilen parçanın biçimi de değişir. Ustanın ölçüyü kesmeden önce kontrol etmesi bu yüzden önemli.

Her yere aynı gerginlik gerek

Burun ve yanlarda deri eşit oturmayabilir. Danalya ile çekişi küçük küçük ayarlamak, kırışıklığı azaltmaya yardımcı olur.

Dikişten önce yuvalar açılır

İpliğin izleyeceği çizgi ve delik aralıkları önceden hazırlanır. Yakından baktığınızda düzenli kenar dikişi bu hazırlığın izini taşır.

K5 · Üretim gözlemleri, s. 9–13

Tezgâhta neler var?

Bir aracın adını aç ve ne iş yaptığını bul. Aşağıda raporun araç tablosundaki diğer terimler de var.

Endaze

Taban ve saya derisinin kesim ölçüsünü aktaran şablon.

Ahşap kalıp

Gerdirilen deriye ayağın biçimini veren parça.

Danalya

Deriyi kavrayıp kalıbın üzerine çekmeye yardım eden el aleti.

Çarklı zımba

Deride düzenli aralıklarla delik açmaya yarayan alet.

Oltan tığı

Tabanla sayayı birleştiren kalın dikişte kullanılan tığ.

Raspa

Köseleyi ve kenarları temizleyip düzeltmek için kullanılan el aleti.

Teber

Deri veya köseleyi tıraşlayıp inceltmeye yarayan araç.

Balmumu

Raporda dikiş ipliğinin hazırlanmasında kullanılır. Mumlanan iplik derinin içinden daha rahat geçer.

Çiriş

Raporda geleneksel bir yapıştırıcı olarak anlatılır. Saya ve kösele yüzeylerinin birleştirilmesinde kullanılır.

Araç tablosundaki diğer terimler
Bıçak ve kesim bıçağı
Derinin ve saya parçalarının kesilmesinde kullanılan araçlar.
Burunsuz danalya
Sayanın burun bölümünü kalıba oturtmak için kullanılır.
Çekiç
Raporda çivi çakma ve tabanı oturtma işlerinde geçer.
Çıtçıt ve ribet
Raporda aksesuar ve perçinleme bağlamında anılır. Her yemeni modelinde kullanılan ana parçalar değildir.
Dezgen
Dar bir yerde deriyi çevirmeye yardım eden çubuk.
Eğe ve masat
Bıçağın keskinliğini korumak ve bileme sonrası çapakları almak için kullanılan araçlar.
Kepi
Kalıba oturtma sırasında sayayı darbeye karşı koruyan kösele parçası.
Kerpeten
Yumuşatılmış köseleyi çekip biçimlendirmeye yardım eder.
Önlük
Çalışan ustanın kullandığı koruyucu giysi.
Örs
Metal işlenirken kullanılan sert çalışma dayanağı.
Tezgâh
Ölçü, kesim, biçim verme ve bitirme sırasında kullanılan çalışma yüzeyi.

Raporda ayrıca pazval, çalışırken dizi koruyan parça olarak geçiyor.

K5 · Üretim anlatımı ve Tablo 1, s. 3, 7–9

Sıra sende · Saya ile tabanı birleştir

Bu kısa etkinlik bütün yapımı değil, iki parçanın birleştirilmesini canlandırıyor.

Dört adımda birleştirme ve bitirme

01 Yüzeyi hazırlama

Kalıptaki sayanın tabana temas edecek yüzeyi temizlenir.

K1 · s. 545–546
02 Yapıştırıcı sürme

Hazırlanan saya yüzeyine ve kösele tabana yapıştırıcı sürülür.

K1 · s. 545–546
03 Birleştirme

Saya ile kösele birleştirilir. Taban çekiçle oturtulur.

K1 · s. 546

Saya ayakkabının üst kısmı. Kösele taban için kullanılan sert deri. Raspa yüzey veya kenar düzeltme aracı.

Bu hikâyeyi birine anlat

Yemeninin yapımında seni şaşırtan bir ayrıntıyı seç. Safranbolu’ya hiç gelmemiş bir arkadaşına, bu zanaatın neden hatırlanmaya değer olduğunu o ayrıntıyla anlat.

06 · Yarına kalan

Bir zanaat nasıl yaşar?

Bir yemeni vitrinde yıllarca saklanabilir. Fakat ona bakan kişi, ustanın neden farklı deriler seçtiğini, çırakların işe nereden başladığını ya da bir dikişin elden nasıl çıktığını tek başına anlayamaz. Bu ayrıntıları kayda almak bir başlangıç. Zanaatın sürmesi içinse birilerinin merak edip tezgâha yaklaşması ve ustanın bildiğini paylaşabileceği zamanın ve ortamın olması gerekiyor.

01 · GÖR

Üründen yapımına bak

Safranbolu’da bir yemeni gördüğünde sadece rengini değil, kenar dikişini ve tabanını da incele. Yerel bir atölyeye uğrarsan yapımın ne kadar sürdüğünü sor.

02 · ANLAT

Bir ayrıntıyı paylaş

Bir arkadaşına yemeninin hangi parçasını en ilginç bulduğunu anlat. Ya da bu sayfadaki kısa sınıf etkinliğini öğretmeninle birlikte dene.

03 · ÖĞREN

Birlikte öğrenilecek alan aç

Raporumuzdaki öneriler arasında usta eşliğinde atölye ziyaretleri, uygulamalı kurslar ve yapım bilgisinin görsel olarak belgelenmesi var. Bunlar yapılmış etkinlikler değil, projenin önerileri. Ekranda gördüğümüz bir tekniği anlamak, tezgâhta denemenin yerini tutmuyor.

07 · Rapordan ayrıntılar

Araştırma defterimiz

Burada serginin dayandığı araştırma sorularını, sahada yaptıklarımızı ve rapordaki teknik ayrıntıları bulabilirsin. Görüşme, saha gözlemi ve okul anketi aynı tür bilgi vermiyor; notlarda bunları ayrı tuttuk.

Ne sorduk ve nasıl araştırdık? Rapor, s. 1–5

Safranbolu’da yemeniciliğin tarihsel ve toplumsal rolünü, yapım sürecini, usta-çırak aktarımının neden zayıfladığını ve katılımcılarda merak uyandırmak için neler yapılabileceğini araştırdık.

Yazılı kaynak taramasını saha gözlemiyle birleştirdik. 13 Ağustos 2025’te Erhan Başkaya’yla görüştük. Araçları, deri işlemlerini ve üretim aşamalarını fotoğraf ve videoyla kayıt altına aldık. Ustanın yanında üretime de katıldık. 15 Eylül 2025’teki alan görüşmeleri, yerel tarih ve kültürel aktarımı farklı açılardan değerlendirmemize yardımcı oldu. Son aşamada bulguları okul sunumu, afiş, broşür ve dijital oyuna dönüştürdük.

Çalışma takviminde literatür taraması, arazi çalışması ve görüşmeler, farkındalık etkinlikleri ve rapor yazımı ayrı iş kalemleri olarak yer alıyor. Rapor Ağustos’tan Aralık’a kadar yazım çalışmaları öngörüyor. Planlanan takvimle gün verilerek belgelenen saha görüşmelerini aynı şey olarak okumuyoruz.

Ustanın yaşamı ve çıraklık düzeni Rapor, s. 6–7, 14 ve 16–17

Rapora göre Erhan Başkaya 1967 doğumlu ve 1975’te Safranbolu’ya yerleşti. İlk yıllarında Kasaplar Sokak’ta çalıştı. 1980’de Ahmet Özkan’ın yanında başlayan çıraklığı, Mehmet Kurutan’dan öğrendiği yemenicilik teknikleriyle devam etti. Araştırma ekibinin 2025 saha ziyaretinde geleneksel yapımı sürdüren usta olarak Erhan Başkaya belgelendi. Bu gözlem, güncel bir esnaf sayımı yerine geçmez.

Çırak tezgâhı düzenler ve köseleyi ıslatır, sonra ustasını izleyerek küçük parçalarla çalışmaya başlardı. Lonca hakkında aktarılan “pabucu dama atmak” anlatısında kusurlu pabuç dama atılır; anlatı, ustaların işçilik ve itibar konusundaki titizliğini hatırlatıyor. Bunu deyimin kesin kökeni olarak değil, yerel bir sözlü anlatı olarak sunuyoruz.

Malzeme, ölçü ve kalıp Rapor, s. 9–11

Rapor örneğinde tabana manda köselesi, sayaya büyükbaş derisi, astara keçi derisi ayrılıyor. Tarihî dönemde yerel tabakhaneler kösele sağlarken rapor, saya derisinin çoğunlukla Bolu–Gerede’den geldiğini aktarıyor. Usta, sayanın biçim tutmasına, astarın ince ve esnek olmasına, tabanın ise dayanmasına bakıyor.

Yüzeydeki pürüzler gideriliyor, deri dinlendirilip kesime hazırlanıyor ve sert kösele nemlendirilip dövülüyor. Endaze çizgisi ölçüyü deriye aktarıyor. Rapor, geleneksel bazı örneklerin simetrik endazeyle kesildiğini, doğal derinin zamanla ayağın biçimine uyduğunu belirtiyor. Bu, her yemeni için bir kural değil.

Ahşap kalıp ayağın biçimini veriyor. Raporda ceviz ve gökçe ağacından yapılan kalıplar örnekleniyor. Deri yerleştirilmeden önce yüzey ve lif yönü kontrol ediliyor. Gerekiyorsa yüzey hafifçe nemlendiriliyor. Usta danalyayla deriyi kontrollü çekiyor, geçici çivilerle konumunu koruyor. Çarklı zımba veya kıyı tığıyla dikiş hattı hazırlanıyor. Kesim bıçaklarının bakımı için bileği ve masat kullanılıyor.

Dikim, dinlendirme ve son kontrol Rapor, s. 11–14

Raporda eski oltan dikişiyle, yapıştırma ve kıyı dikişinin birlikte kullanıldığı yöntem ayrılıyor. Geleneksel yapıştırıcı olan çiriş, hazırlanan saya ve kösele yüzeylerine sürülüyor. Taban oturtulup kenardaki fazlalıklar gideriliyor. Pamuk veya keten ipliğin balmumuyla hazırlanması, ustanın dikiş sırasında ipliği daha rahat geçirebilmesi için başvurduğu bir uygulama.

Usta dikişin aralığına ve gerginliğine bakıyor. Sonrasında tabanı düzeltiyor, kenar pürüzlerini alıyor ve yemeninin ağız kısmını son kez biçimlendiriyor. Raporda gölgede dinlendirme ve yaklaşık 18 saatlik kurutma bir uygulama örneği olarak anlatılıyor. Ustanın su serperek tabanı gözlemlemesi de raporda kaydedilen geleneksel bir kontrol yöntemi. Standart bir dayanıklılık testi değil. “Yılık yılık” sözü, raporda hatalı uygulama sonunda oluşabilen biçim bozuklukları için geçiyor.

Meslek neden daraldı? Görüşmeler ne söyledi? Rapor, s. 14 ve 16–17

Erhan Başkaya, gündelik kullanımın daralmasını, fabrikasyon ayakkabıyla rekabeti, taşıma ve pazarlama güçlüklerini ve çırak bulmayı zorlaştıran koşulları anlattı. Farklı ürünlerin birbiriyle karıştırılmasının da yerel el işçiliğini tanıtmayı zorlaştırdığını belirtti.

Taşkın Deniz turizmin görünürlük sağlarken mevsimsel talep yarattığını, Dilek Çelik emek ve beceri gerektiren üretime yeni kuşakların katılımının zayıflamasını, Recep Arslan mesleğin gündelik yaşam ve Millî Mücadele’deki yerini vurguladı. Raporda Uğurol Barlas’ın zanaatı yerel dericilik ve esnaf örgütlenmesiyle birlikte ele alan görüşü de yer alıyor.

Bunlar saha görüşmelerinde ve raporda aktarılan açıklamalar. Tek bir sebep göstermiyorlar. Üretimin maliyeti, alıcının tercihleri ve ustadan öğrenmeye ayrılabilecek zaman birlikte düşünülmeli.

Raporun önerileri ve hazırlanmış materyaller Rapor, s. 17–20
Eğitim
Karabük Üniversitesi’nde geleneksel ayakkabıcılık ve deri işçiliği programı, meslek liseleri ve halk eğitim merkezlerinde usta eşliğinde kurslar.
Belgeleme ve tanıtım
Ustaların bilgi ve deneyimlerinin kayıt altına alınması, yerel yönetimler ve kültür kurumlarıyla belgeseller, Altın Safran gibi etkinliklerde uygulamalı atölyeler.
Geçim ve koruma
Usta destek programlarının değerlendirilmesi, atölye ziyaretlerinin tur programlarına eklenmesi, çevrim içi tanıtım ve satış olanakları, küçük bir yemenicilik müzesi ve coğrafi işaret başvurusu önerisi.

Bunlar geleceğe dönük öneriler. Proje kapsamında hazırlanmış materyaller ise ön ve son ölçüm formu, sunum, afiş, broşür ve Kahoot etkinliği. Raporun eklerinde araştırma izni de listeleniyor; bu sitede izin belgesi ya da katılımcıların tekil verileri yayımlanmıyor.

08 · Daha yakından bak

Kaynak defteri

09 · Sınıfta kullanım

Öğretmen notu

15 dakikalık sınıf etkinliği

  1. Projenin nasıl başladığını ve usta görüşmesinden ne öğrendiğimizi okuyun. 4 dk
  2. Saya ile tabanı birleştirme adımlarını küçük gruplarda sıralayın. 6 dk
  3. Her grup, bir yaşıtına yemeniciliği tanıtacak iki cümle hazırlasın. Birinde öğrendiği ayrıntıyı, diğerinde bu zanaatı hatırlamanın neden önemli olduğunu anlatsın. 5 dk

Bu etkinlik bir tanışma ve farkındalık çalışmasıdır. Usta yanında öğrenmenin yerini tutmaz.